Sign in
×

Login (email address)

Password

Interactive stories, text-based games and visual novels
RegistrationSign in
iFiction.net

iFiction.net

Visit our new website AXMA.INFO

Запустить

– Ме поян сӱаным тарватена, – ойла корныеҥ, – а муро сем деч посна могай сӱан? Полшо мыланем, сӱаныште шокталте. Шийвундетат лиеш!

- Йӧра, келшем

– Ом керт, жапем уке

– Йӧра, уке гын уке! Чаманаш ит код! – манеш купеч да кудал колта, пурак веле нӧлталалт кодеш.

А Тойдемар изиш шога да шке корныж дене ошкылеш.

А ваштарешыже...

– Уке, йӧршеш ом керт! Кӱлешан сомылем шуко уло!

– Йӧра, келшем, – вашешта тудлан Тойдемар.

– Тольык тыйын вургемет пайремлык огыл. Нал мый дечем пӧлек шотеш у вургемым! – манеш купеч.

Купеч Тойдемарлан поян вургемым шуялта. Чия Тойдемар, шкенжым ончалеш – нигунам тыгай моторым чиен коштын огыл. Но тӱрлымӧ тӱржӧ гына палыдыме да ӱштыжӧ уке.

Тӱр нерген йодаш

Ӱштым йодаш

Купеч дене каяш

– Ойло-ян, пагалыме еҥ, вургемыште могай тӱрым тӱрлымӧ? Нигунам тыгайым ужын омыл.

– Тыгай тувыр эн поян-влакын веле уло. Ит ӧр, чие. Чылан тыланет кӧранаш тӱҥалыт. Ӱштетым рудо, да писынрак каена веле!

Ӱштым йодаш

Купеч дене каяш

– Уке, ом рудо

- Йӧра, ӱштӧ деч поснат лиеш

– Мыйын вургемем уло...налме. Кушко чыкаш?

– Тыйын пӧртет воктеч кудал эртена. Туштак кодо, – вашешта купеч.

Тыгак ыштат. Вара Тойдемар пушкыдо верыш шинчешат, чодыра могырыш кудал колтат.

Теве ялыштат улыт

– Йӧра, келшем, – вашешта тудлан Тойдемар.

Кочай шӱвырзым ончалеш да манеш:

– Тольык тыйын вургеметым вашталташ кӱлеш ыле.

Тудо Тойдемарлан шерге тӱран тувырым кучыкта. Чия рвезет, шкенжым ончалеш – нигунам тыгай шергакан вургемым чиен огыл. Тӱржӧ гына палыдыме да ӱштыжӧ уке.

Тӱр нерген йодаш

Ӱштым йодаш

Шоҥгыеҥ дене каяш

– Уке гын, уке, – манеш шоҥго. Савырна, кум йолтошкалтышым ышта да йомын кая.

Тойдемар, йыр ончалешат, шке корныж дене ошкылеш.

Кенета ваштарешыже...

Шӱвырзӧ шоҥгыеҥ деч йодеш:

– Молан тувырын ӱштыжӧ уке?

– Лийын, да ала-кушко йомын, у ӱштым кычалаш жап уке – пайремыште вучат.

Тойдемар шкенжын ӱштыжым ӱшталаш тӱҥалеш. Тидым ужын, шоҥгыеҥ вуйжым рӱзалта:

– У ӱштӧ тошто тувырлан ок келше, руден кодо.

–Уке, ом рудо

- Йӧра, ӱштӧ деч поснат лиеш

Тӱр нерген йодаш

– Уке, ом рудо. Ӱштӧ деч просна кузе?

– От рудо гын, сӱанышкат от кай! У тувырлан тошто ӱштым огыт ӱштал.

- Йӧра, ӱштӧ деч поснат лиеш

- Нигушкат мый ом кай!

– Тольык мыйын тыште арвер ... налме. Кушко чыкаш?

– Тыйын пӧрт воктечет эртена, туштак кодет, – вашешта шоҥго.

Тыгак ыштат. Теве ала-кушеч имнян орва койылалтыш. Тойдемар орвасе пушкыдо шудыш шинчеш, шоҥгыеҥ сапше дене лупшалеш. Тыге чодыра могырыш кудал колтат.

Теве ял

Кенета ваштарешыже лавыра вургеман рвезе куржын лектеш, тувыржо тунар лавыран, эсогыл тӱрлымӧ тӱржат раш ок кой. Ончалеш Тойдемар – тиде сонарзе Янгул, Айгалчын изаже.

– Мо тугай, Янгул? Айгалче дене иктаж-мо лийын мо?

– Лийын! Лийын! – Янгул вашешта. – Ит лӱд, мый поро уверым конденам.

– Мо лийынже?! – пеш палынеже Тойдемар.

– Сонарыш коштшемла, купыш пурен кайышым. Пыкше лектым. Тувыр ӱштемат кушкедлыш, вургемемат лавыргыш... Тидыже нимат огыл. Мӧҥгӧ кайымем годым ваштарешем акам увер дене толеш. Тидым кольымат, вик тый декет куржым.

- Могай увер? Шот дене ойло!

– Могай увер? Шот дене ойло!

– Мый палем, кузе те Айгалче дене ваш йӧратеда. Мыят тидлан куанем. Но ачамже тореш лийын, акамлан поян марийым кычалаш шонен. Айгалче шортын-шортынат, ачамым савырен кертын. Ынде ачам тылат акамым марлан пуаш кӧнен!

Тойдемар куанымыж дене нимом пелешташ ӧрын. Чурийже волгалтын, кидшым шарен, пуйто уло тӱням ӧндалнеже.

- Тольык ачамын йодмашыже лиеш...

– Тольык ачамын йодмашыже лиеш, – мутшым шуя сонарзе Янгул. – Тудо кузыкым пуа гын, тыят поян сӱаным эртараш шийвундо дене полшышаш улат.

Янгулын тыге ойлымыжо Тойдемарлан кӱдырчӧ гаяк шоктыш! Кидшат волен кайыш, чурийжат шемемме гай лие. Вара эркынрак каласыш:

– Сӱанлан оксажым кушто муам?

– Тиде кугу йодыш огыл, – лыпландара тудым Янгул, – мыняржым родо-тукымет пуа, мыняржым йолташет-влак деч арет, адакшым шкежат пашадарым ыштен налат. Мый тиде амал денак тый декет вашкышым: палымем-влакын сӱаныштышт шӱвырзӧ кӱлеш. Айда писынрак!

Кайышна!

Ниныже могай еҥ-влак улыт?

– Кӧ нине улыт, тый палет?

– Палем. Поро-еҥ-влак улыт, ял деч тораште огыл илат. Нужна да чаҥга огытыл: сайын шоктет – сайын тӱлат.

- Тугеже писынрак кайышна!

– Кайышна писынрак!Толдьык мыйын погем уло... налме. Кушко тудым чыкаш?

– Погетым мый денем кодо, вара налат.

Кок йолташ кум имнян орва деке мият. Янгул тушеч шергакан тувырым луктеш. Чия Тойдемар – тувыр у, мотор, лачак тӱрлымӧ тӱржӧ гына палыдыме да ӱштыжӧ уке.

Сӱаныш каяш

Тӱр нерген йодаш

Ӱштым йодаш

Тойдемар орваш шинчеш. А тушто шаҥге сӱаныш ӱжшӧ купечет шыргыж шинча.

Тойдемар у ӱштым ӱшталаш тӱҥалеш, а тудыжо шӱйшӧ шудо гай кӱрылтеш.

–Ай-ай, могай мыскынь, – ойла купеч. – Но у ӱштым кычалаш жап уке, сӱаныште вучат!

Талын кычкырал-шӱшкалта купеч, да имнян орва чодыра велыш кудал эрта.

Теве ял

Имне орва сӱан деке лишемеш. А туштыжо уна-влак рӱжгат, веселитлат, семӱзгар деч посна мурат да куштат. Пайрем ӱстелыштат пеш поян!

Ӱстел коклаште ӱдыр-каче шинча, нунын воктен кугу веҥе верланен. А теве ача-аважат койыт, тыматлын шыргыж кутыралтат.

Уна-влак коклаште рвезыеҥ коштеда. Тудо мура-кушта, тӱрлӧ тӱсан тасма тояжым лупшл-лупшал колта. Тиде – савуш.

Чылажат шот дене, но вургемысе тӱр чылт палыдыме, ӱштымат иктат ок ӱштал.

Савуш шӱвырзым ужеш...

Кынелеш Тойдемар,окнам почеш.Кӧгӧрчен тудлан кычкыра:

– Сӱаныш ӱжыт гын, ит кай – ойго вуча!

Каласа кайык да чоҥештен кая.

Шӱвырзет шоналта: «Мом гын тиде ончыкта?»

Кенета...

Кычкыралеш Тойдемар да упшыжым окнаш кудалта. Шекеже вес могырыш савырнен возеш да шинчажым кума.

Кенета...

Тойдемар вес могырыш савырнен возеш да шинчажым кума. А кайык нойыде тӱкала. Ала кӱлешан уверым каласынеже?

Кайыкым пурташ

Кайыкым поктен колташ

Умбакыже малаш

Ик могырыш да вес могырыш пӧрдалеш Тойдемар. Шинчажым петырен, а пылышыжым кузе петыраш? Кӧгӧрчен гын тугак перкала – тук да тук, тук да тук. Шкеже ок кораҥ, коеш.

Кайыкым пурташ

Кайыкым поктен колташ

Тойдемар, кидшым лупшал, кайыкым поктен колта. Савуш тидым ужешат, ойла:

– Чын, сӱаныште тиде кайык ойгым веле конда!

Шӱвырзӧ кажне кочкышым тамлен онча,Шӱвырзӧ кочкаш тӱҥалеш, но сий тудлан ок келше. Ончымаште сай коеш, но тамлет гын – ала удан ямдылыме, ала шокшо кечыште шопен.

А теве ончылно шогышо ӱдыр шӱвырзылан арака чаркам шуялта:

– Самырык мужыр верч йӱын колто, Тойдемар!

Тойдемар кукун каласымыжым шарналта. Тореш лийман огыл, йӱаш кӱлеш... Тыгай ӧрыктарыше верыште ала-молан йӱмыжат огеш шу.

Мом ышташ,шона Тойдемар. Тореш лийман огыл, йӱаш кӱлеш... Тыгай ӧрыктарыше верыште ала-молан йӱмыжат огеш шу.

Йӱын колташ

Йӱмӧ амалым ышташ

Тойдемар ӱдыр-каче могырыш вуйым савалтен ойла:

– Ваш келшен да йӧратен илыза!

Йӱын колта да верышкыже шинчеш. Аракан тамжым умылаш огеш лий, но, коеш, пеҥгыде. Вуят аҥырген.

Тойдемар ӱдыр-каче могырыш вуйым савалтен ойла:

– Ваш ӥоратен да пагален илыза!

Верышкыже шинчаш тӱҥалме годым аракажым йыштак ӱстел йымак ястара да пуста чукырым нӧлталеш.

Кенета колеш: адак тӱкалат! Эсогыл омса тарвана. Малаш шоныманат огыл!

Почаш огыл

Почаш

Шӱвырзет солык дене ӱштылеш – чылажат эше сайрак волгалте. Пеш тыршен шокта Тойдемар.

А теве...

А теве савуш пӱрӧ чукырым конда:

– Каналте изиш, шӱвырзӧ. Сийым тамле, пӱрым йӱ.

Вудакаҥше ик шинчаже пӱрым онча, а яндарже ужеш: ия локтымо йӱышым темла.

Шоктымо дене шӱвырзын умшажат кошкен. Подылмыжат шуэш, но лӱдмашан... Кочкыш ончымаште гына сайла коеш, пӱрыж денат йӧсӧ лиеш гын? Кукужат ала-мом ойлыш вет?Кузе тыгайым йӱаш лиеш? Кузе тыгай осал деч сийым тамлаш? Тореш лияшат сай огыл – иктаж-мом шоналтен кертыт...

Мом ышташ? Йӱаш гын – шкан уда лиеш, ӱстел йымак кышкалаш гын – воктен савуш шога, ужын кертеш.

Пӱрым йӱаш

Пӱрым йыштак кышкалаш

Тойдемар пӱрым йӱаш шонен пышта, ала ик чукыр денак ок йом. Но пӱрӧ вуйым чылт аҥырта.

Тойдемар пӱрым йыштак кышкал колташ шонен пышта. Шӱвыржым теҥгылыш пыштыме амалым ыштен, пӱрым ӱстел йымак шуа. Яра чукырым тӱрвыж дек намия:

– Ах, тендан пӱрыда пеш сай!

Шкеже руштмо шотым ышта.

Тойдемар теҥгылыш йӧралтешат, мален колта.

Тудлан омо конча, пуйто мотор Айгалчыжым марлан налеш. Сӱаныштышт уна-влак мурат-куштат. А йӧратыме оръеҥже деч шинчам кораҥдаш ок лий: тунар сӧрал.

Тойдемар оръеҥ могырыш лиешат, тудын лӱмжым шыпак каласа. Айгалче каче велыш ончалеш.

Но мо тиде тыгай?

Шӱвырзӧ пӱжвӱдым ӱштылеш да умбакыже шокта.

Кенета колеш...

– Тылат мый тӱлен ом керт. Кызыт пайрем жап огыл – уржа-сорла тӱҥалын. Теҥгече пытартыш сӱан лие. Йодат гынат, йозакым ом тӱлӧ!

Тыгай мутлан йозак погышет пеш шыдешкен:

– Эрла марте тылат жапым пуэм! Йозакым от тӱлӧ – чара могыраным луктын колтем, кеч-куш кай. Торешланет гын, казамат деч от утло.

Тыге каласен йозак погышо да каен

– Кушто мылам оксам муаш? – манеш Тойдемар. – Кызыт веселитлыме жап огыл, чыланат пасу пашаште улыт. Теве пайрем-влак тӱҥалытат, мыламат шийвундо ышташ йӧн лиеш. Тунаже чыла йозакым тӱлем.

Тидым колын, йозак погышет пеш сыра:

– Пайремым вучаш мыйын жапем уке. Эрла марте вучалтем. От тӱлӧ гын, тувыр-йолаш деч посна луктын колтем, кеч-куш кай.

Тыге каласен йозак погышет да каен

Тойдемар кӱварым тошкалешат, коля кудал колта.

Тойдемар колян йӱкшым колеш:

– Кай писынрак, уке гын йомат!

Тыге манеш коля да кудал колта.

А тушто кугу уна-влак сыра печке дене толын шогалыт:

– Мемнам пагалет гын, Тойдемар, йӱын колто!

Шӱвырзӧ ужеш: тиде еҥ-влак огыл, а вӱдия ден овда улыт. Сыра огыл, а шӱйшӧ пундышышто купысо вӱд шоҥешталтеш. Тыгай сий деч тудлан шучко лийын колта, но тидым нигӧ шижшаш огыл!

А мо, ала кугу уна-влак дене сырам чынже денак подыл ончаш?

Сырам йӱаш

Йӱмӧ шотым ышташ

Шӱвырзет чукырым налешат, йӱын колта. Ынде вуйланат неле лиеш, шинча ончылнат вудакаҥеш. Шинчеш Тойдемар теҥгылыш, а кынел шогалаш алже уке. Чылтак руштын, шокташат вийже кодын огыл.

Шӱвырзӧ чаркам налешат, кажне уналан вуйжым сава. Сава да пуйто чукыр гыч йӱэш (а шкеже ик чӱчалтышымат ок ыште). Мӧҥгеш шичмыж годым ӱстел йымаке чукыр гыч йыштак кышкалеш.

Тойдемар йӱшыла коеш, пуйто тетла шинченат, шоктенат ок керт.

Ӱдырын чурийже ялт вашталтын: нер кугемын кадырген, умшавомыш гыч орпӱй лектын шинчын, а шинчаже тулла йӱла. Тиде йӧратыме Айгалчыже огыл, а шучко осал, кожласе овда! Шучко настат кужу кӱчшӧ дене рвезын вачыжым рӱза: «Тойдемар! Тойдемар!»

Лӱдмыж дене Тойдемар шеҥгек чакналта да ...помыжалтеш.

Пӧртыш пурымеке, купеч-осал манеш:

Купеч вуйжым рӱзалта:

Йыр ончалеш Тойдемар – мо тыгай? Ала тудын пӧртшӧ, ала уке? Йырваш пурак да лавыра, пырдыж лук-влак эҥыремышвот дене кушкын пытеныт. Тыге чучеш, пуйто ожнысек тыште иктат илен огыл.

Онча Тойдемар: сӱаныште пӧлеклыме у тувыржо ялт шӱкшакыш савырнен. Шке тувыржым муэшат,чиен шында.

Уремыш лекнеже, а омса ок почылт. Чотрак шӱкалеш – омсаже шӱйшӧ янак дене пырля лектын возеш.

Лектеш тудо пӧртшӧ гыч, а еҥ-влак, лӱдын, шаланен пытат. Пытартышлан ик марий гына тоштын-тоштде йодеш:

– Кӧ тый улат, кочай? Кӧм кычалат?

Ӧрын Тойдемар:

– Коча? Тидыже мый – шӱвырзӧ Тойдемар!

Манеш да тыге, шке йӱкшым ок пале. Кидшым ончалеш – тудын гай ок чуч. Лекше шинчавӱдшым ӱштылнеже – кидше сур пондашышкыже тӱкна...

Мариет каяш тарвана да пелен Тойдемарымат ӱжеш.

Шӱвырзет почешыже кая...

Тыге каласен язак погышо да каен. А Тойдемар ойгыра – нигушеч тудлан оксам налаш, нимо дене йозакым тӱлаш. Кузе лияш, мом ышташ?

Кудышто кодаш

Кушко шинча онча, тушко каяш

Айгалче деке каяш

Тойдемар кудыштак кодаш шонен пышта. Мо лиеш – лиеш! Уэш вакшышыш возеш, но киен ок турко – чоныштат, шӱмыштат ласкалык уке. Адак кынелеш да пӧрт мучко коштеда. Кие-ит кие, но эрласе кече толын шуэш. Мом-гынат ыштыман.

Шинча кушко онча,тушко куржаш

Айгалче дек каяш

Тойдемар эн кӱлешан арверым налаш да, кушко шинча онча, тушко каяш шонен пышта.

Нужна еҥлан погынаш жап шуко ок кӱл. Тойдемар налеш ӱшанле шӱвыржым, мо уло погыжым да кинде падырашым. Омса лондемым вонча, кугун шӱлалта да шона: погынашыже погынышым, а ындеже куш каяш?

Иза-шольо але ака-шӱжар дек?

Ала йӧратыме ӱдыр деке каяш?

Ала шеҥгек ончалде куржаш?

Иза-шольо але ака-шӱжар дек каяш? Нуно конешне, полшат. Но мыйым шылтен ашнымыштлан нунымат кучен наҥгаен кертыт.

Туге гынат рвезе Каганай изаж деке каяш шонен пышта.

Шӱвыр ден пого мешакшым налешат, Шӱвырым налешат, ялжым коден кая. Йӧра эше уремыште иктат ок кой – чылан пасу пашаште улыт.

Кенета ала-кушеч...

Тойдемар шӱвыржым да пого мешакшым налешат, ял гыч лектын кая. Йӧра эше уремыште иктат уке. Чылан пасу пашаште улыт.

Кенета ала-кушеч...

Тойдемар йӧратыме ӱдыржӧ деке каяш шонен пышта. Пала: Айгалче мотор веле огыл, эше моткочак ушан ӱдыр.

Шӱвыр да пого мешакшым налешат, Айгалчын илыме суртшо деке ошкылеш.Шӱвырым налешат, Айгалчын илыме суртшо деке ошкылеш. Йӧра эше уремыште иктат ок кой: чылан пасу пашаште улыт.

Кенета ала-кушеч...

Тойдемарын шӱвыржӧ моткоч сай, мастар еҥ ыштен. Илыше гаяк мура да шортеш, чоныш логалеш.

«Проститле мыйым, ӱшанле шӱвырем, – шона Тойдемар. – Мылам эреак полшенат, кызытат полшо!»

Ӱстел гыч кӱзым налешат, шӱвырым йыштак шӱта. Шӱвыр пудештеш да шыплана.

– Нелеш ида нал, оза ден уна-влак, – вуйым сава Тойдемар. – Мый пеш тыршышым, эсогыл шӱвыремат пудеште. Тугеже, мылам мӧҥгӧ каяш жап!

Шӱвырзӧ дек сӱаныш ӱжшӧ купечет лишемеш. Ужеш Тойдемар яндар шинчаж дене: айдеме огыл тиде, а чодыра осал.

Купеч манеш...

Шӱвырзет эше изиш шокталташ шонен пышта. Шоктен, йӧршеш ярна. Теҥгылыш шинчеш, вуйжат пӧрдеш, кеч изишак веле подылын.кеч изишак веле подылын.

В.Х.Колумб лӱмеш Республикысе йоча да самырык-влаклан книгагудо

Марий калык йомак-влак негызеш ямдылыме интерактивный книга (12+)

Шучко сӱан

«Кызыт сӱаным огыт ыште, ом кӧнӧ»,– шоналта Тойдемар:

– Йӧршеш жапем уке.

Тойдемар теҥгылже гыч кынелешат, уна-влакым мурыкташ да куштыкташ тӱҥалеш. А нунышт, йывыртен, совыштым кырат:

– Ай кертеш шӱвырзӧ! Чотрак, веселанрак шокто!

Ик шинчаж дене ужеш Тойдемар: тиде – почан да тӱкан-шамыч тӧрштылыт, шучко чурийышт да тулан шинчашт дене ажгынен толашат. Но лӱдмӧ койышым ончыкташ ок лий – каварет!

Модмо да шоктымо дене рвезе ялт пӱжалтын. Кӱсенже гыч адак шовычшым луктеш.

Савуш-ия иге тудым чарен шогалта:

– Тошто шовыч дене ит ӱшт, мый тылат ум пуэм.

Тойдемарлан шергакан шовычым (лавырам шӱрымӧ лопшудо) кучыкта.

Пӧлеклыме шовыч дене ӱштылаш

Шке шовыч дене ӱштылаш

– Тиде могай ӧрыктарыше тӱр? Йӧршеш мемнан гай огыл...

– Тудо ялыште тыге тӱрлат, – вашешта Янгул. – Тыгай тӱран вургемым чийыше ятыр еҥым ужынам. Шич вашкерак, каяш кӱлеш!

Сӱаныш каяш

Ӱштым йодаш

Ошкылеш Тойдемар ял урем дене, йолым пыкше шӱдыра. Тӱтыра лоҥгаште улмыж гай чучеш – шке ялже палыме гаят, палыдыме гаят чучеш.

Онча – ваштарешыже шоҥго кува толеш:

– Тойдемар! Тойдемар! Тиде тый улат мо?

– Кӧ тый улат, ковай? – йодеш.

Шоҥго кува шӱвырзым ончалешат, шортын колта:

– Тойдемар, Тойдемар... Тиде мый – тыйын Айгалчет! Тыйым эре вучен-кычал иленам, марланат нигӧлан лектын омыл... Кушто лийынат, Тойдемар? Пытартыш гана тыйым нылле ий ончыч ужыныт!

МУЧАШ.

Тойдемар йӧратыме Айгалчыж дене чеверласа да мӱндыр ялысе изаж деке кая.

Ну мо, йӧра эше шучко сӱан гыч илыше лектын. А оксам тудо садак ыштен налеш. Тунам шке суртшат лиеш, Айгалчыжымат марлан налеш.

Но тиде вес йомакыште, а тыште –

МУЧАШ.

Кенета колеш Тойдемар: ӱстел йымалне магырыме йӱк шокта. Ӱлыкӧ ончалеш, а тушто изи коля шинча. Ала иктаж-мом ойлынеже?

Колям поктен колташ

Колян йӱкшым колышташ

– Тылатат салам лийже! – вашешта шӱвырзӧ. – Тольык тый йоҥылыш лият, Тойдемар ял вес мучаште ила.

– Шӱвырзӧ отыл гын, молан кидыштет шӱвырым кученат? – купеч воштылеш. – Сита мыскарам ышташ, Тойдемар, тый декет кӱлешан сомыл уло.

- Могай сомыл?

Йодеш семмастар купеч деч:

– Тувыр пелен ӱштыжӧ кушто?

– Нелеш ит нал, йолташ. Ӱштӧ лавырген да кушкедалтын, ум кычалаш жап уке – сӱаныште вучат.

Тойдемар шкенжын тошто ӱштыжым ӱшталаш шонен пышта. Ужеш тидым купеч да иралтеш:

– Тошто ӱштет у тувырлан ок йӧрӧ. Кораҥде тудым.

– Уке, ом кораҥде

- Йӧра, ӱштӧ деч поснат лиеш

Тӱр нерген йодаш

– Уке, ом кораҥде. Ӱштӧ деч посна кузе?

– От кораҥде гын, сӱанышкыжат тыйым ом нал! У тувырыш тошто ӱштым огыт ӱштал. Ит ӱскыртлане. Ӱштет кораҥде, да каена веле – уло сӱан тыйым вуча!

- Йӧра, ӱштӧ деч поснат лиеш

- Нигушкат мый ом кай!

«Тиде шучко сӱан деч утлашак кӱлеш», – шона Тойдемар.

«Коля чын ойлен: сӱан деч утлашак кӱлеш», – шона Тойдемар.«Тиде ӧрыктарыше сӱан мылам йӧршеш ок келше. Очыни, тышеч каяш жап», – шона Тойдемар.

Тудо савушым-ия игым ӱжеш:

– Мылам мӧҥгӧ каяш кӱлеш, паша вуча.

– Тый мо, могай паша? – торешлана савуш. – Изиш каналте да шокташ тӱҥал веле.

Шӱвырзӧ шона: мом ышташ? Тыглай гына огыт колто. Ала тугеже... шӱвырым кушкедаш? Але эше изиш шокташ?

– Тылатат салам лийже! – вашешта шӱвырзӧ. – Да, мый Тойдемар улам.

– Вот сай, тыйым вашлийынам, – куанен купеч. – Тый декет кӱлешан сомыл уло.

- Могай сомыл?

Тойдемар тошто ӱштыжым налешат, тувыржым ниялтен онча – чынак, ӱштӧ деч поснат чияш лиеш.

Помыжалтеш Тойдемар, а вачыжым ала-кӧ рӱза: «Кынел, Тойдемар, мӧҥгӧ каяш жап!»

Шӱвырзӧ йырваш ончалеш, мо лиймым шарналта... Да, чынак, тудым сӱаныш ӱжыныт. Шарна, кузе шӱвырым шоктен, а вара сырам йӱынат, мален колтен. Теве тиде купеч сӱаныш конден. Але тудо огыл? Кызыт шарналтен огеш керт...

Ала-мо шучко тиде сӱаныште лийын... Але омеш кончен? Кызытат теве купечын чурийже янлыкын гай коеш. А йырваш то пӧрт, то малыше чодыра коеш. Уке, очыни, мокмыран омо эшеат эртен огыл!

Тойдемар вуйжым рӱзалта, шинчажым пыч-пыч ышта – омым поктен колтынеже. Йырваш чыла сайла чучеш. Сӱан пытен, пашадарым налаш да мӧҥгӧ пӧртылаш жап.

Шыргыжеш тудлан купеч...

Лектеш Тойдемар уремышке, а ваштарешыже – йозак погышо. Чытен ок керт – оксам налнеже, эсогыл чытыра.

– Ну мо, Тойдемар, йозакым тӱлет але торешланаш шонет?

Но нимо дене тӱлаш нужна шӱвырзылан... Йозак погышет Тойдемарым суртшо гыч поктен луктеш, лачак уло-уке погыжым гына налаш кӱшта.

Тойдемар йозак погышылан кидпалан кагазым пуа:

– Мый чыла тӱленам!

Ӧрын йозак погышет. Онча: чыла чын. Кидпалат уло.

Лӱдын кажнам шолыштшет. Тойдемар конторышко коштын гын, тудын осал пашаже тӱжваке лектын кертеш.

– Шольым, тый мылам ит сыре. Йозакым утыжым налынам гын, кызытак мӧҥгеш пӧртылтем!

Йозак погышет оксамешак дене шийвундым конда. Тылеч вара ик незер дечат уто оксам налаш ок тӱҥал.

Ынде Тойдемарынат сӱан ышташ оксаже уло. Марлан налеш тудо йӧратыме Айгалчыжым, да коктын пиалан, кужу ӱмыран лийыт. Но тиде вес йомакыште. А тыште –

МУЧАШ.

Йозак погышет ок ӱшане, нужна еҥ тыгай оксам тӱлен ок керт. Контор гоч терген онча – чынак, кидпалан кагазыштет нимогай экшык уке. Тунам Тойдемарым кучен наҥгаят да йодышташ тӱҥалыт: кушеч тынар шийвундыжо? Ала иктаж-кӧм толен? Ала кажна мландыште тойымо оксам муын?

Мо лиймым Тойдемар ок ойло. Тудлан ӱшанат гынат, сайже ок лий ыле.

Мучашлан тӧра-влак, шоя окса манын, йозакым тӱлымылан огыт шотло. А Тойдемарым ял гыч поктен колташ, суртшым да погыжым кажналан пуаш кутырен келшат. Тыге нужна шӱвырзым нимо деч посна кодат, лачак уло-уке погыжым веле налаш каласат.

«Молан мый шке шовычем дене ӱштын ом керт? – шӱвырзӧ шона. – Шого-ян, кеч ик шинчамым ӱштылам».

Айгалчын пӧлеклыме шовычшо дене ик шинчажым ӱштылеш. Марий ӱдыр-влак тӱрым моторлан гына огыт тӱрлӧ: кажне тӱржӧ – осал деч аралтыш.

Тойдемар тӱрлымӧ шовыч дене ӱштылешат, ик шинчаж дене юзо тӱням ужаш тӱҥалеш.

Йырваш ончалеш шӱвырзӧ – мо тыгай? Ял огыл тиде, а чодыра, пӧрт-влак огыл, а кугу пушеҥге-шамыч шогат, ӱстел огыл, пундыш шинча. Туштыжо кочкыш олмеш шӱйшӧ да лавыра.

Сӱаныштыжат еҥ-влак огыл, а шем вий-шамыч улыт. Тӱрлӧ ия, керемет, овда, вӱдводыж-влак сем почеш тӧрштылыт.

Каче – шучко осал, ӱдыр – купысо ия, а вуй пӱтырымӧ ава-ача – Вӱд кугыза ден осал Вувер кува.

Моткочак лӱдын Тойдемар, но шӱвыр шокташ ок чарне. Шоналта: «Тышеч вашкерак лекман, уке гын илыше от код».

Пеш тыршен шокта Тойдемар.

Кенета колеш...

А теве...

– Лиеш тылат шӧртньӧ, – манеш купеч. – А кызыт кайышна!

– Тыйын семын лийже! – вашешта купеч. –Кызытак тыйым орва дене наҥгаен кодем да тудым пӧлек шотеш пуэм.

– Тиде пашадар кугу огыл, – манеш купеч. – Но тыге кӱлеш гын, тыгак лийже. Кайышна веле!

– Лу гын, лу лийже! – вашешта купеч. – Тиде окса кугу огыл. Кайышна веле!

– А вара от чамане? – вашешта купеч. – Сайынрак шоналте корныштет.

– Ну мо, корныштет эше шоналте, – вашешта купеч. – Кайышна веле!

Шинчыт нуно кум имнеш кычкыме йылгыжше шем орвашке. Тойдемарлан конча, Тойдемар яндар шинчаж дене ужеш, тиде кум курныжым йӱлышӧ пундышеш кылдыме.

Кычкырале, шӱшкалтыш улазе, да орва чодыра гоч шӱвырзын пӧрт турашкыже толынат шогале.

Пӧртыш пурымеке...

– Молан тувыржын ӱштыжӧ уке?

– Теве ӱштӧ, кучо.

Янгул шӱвырзылан ӧрыктарыше тӱран ӱштым кучыкта.

– Шич вашкерак, каяш кӱлеш! – вашкыкта йолташыжым Янгул. – Ӱштетым орваште ӱшталат.

Сӱаныш каяш

Тӱр терген йодаш

– Тый пеш сай шоктышыч. Озаланат, уналанат моткоч келшен. Каласе, мом тылат пуаш? Мо кӱлеш, тудым йод, кеч мешак шӧртньым!

- Мешак шӧртньым йодам!

- Кум имнян орва кӱлеш!

- Олмешем ик ияш йозакым тӱлаш йодам!

- Олмешем лу ияш йозакым тӱлаш йодам!

- Да нимо мылам ок кӱл!

- Вара каласем

– Нал мешак шӧртньым.

Омса воктек мешакым кудалта. Тич теммылан кӧра мешак рудалт возеш. Тушеч шӧртньӧ йоген кая.

– Йодынат гын, имньыжымат, орважымат нал.

Шӱвырзӧ окнашке ончалеш. Тушто йылгыжше орва шога. Тушко кум чапле имньым кычкыме.

– Теве тылат йозакым ик ийлан ончылгоч тӱлымӧ нерген кагаз!

Ончалеш Тойдемар кидпалан кагазым. Чын гаяк коеш!

Теве тылат йозакым лу ийлан ончылгоч тӱлымӧ нерген кагаз!

Ончалеш Тойдемар кидпалан кагазым. Чын гаяк коеш!

– Нимо гын, нимо. Вара ит чамане!

– Ну мо? Мо тылат кӱлеш, шонен муыч?

Шона Тойдемар...

Вудакаҥше шинчаж дене ужеш, кузе купеч тыматлын шыргыжеш. А яндар шинчаж дене ужеш, кузе чодыра осал орпӱйжым шырен. Пӧлек-шамычет порыш огыт шукто! Адакшым, уш дене шонен ойыраш гын, пайдале пӧлекшымат налаш ыле?

Пытартышлан Тойдемар шонен пышта.

Тудын шинча ончылныжо вудакаҥеш. То тыматлын шыргыжше купеч, то орпӱйым шырыше чодыра осал кончат. Мом ойыраш? Мом йодаш? Ала чылажланат тореш лияш?

Пытартышлан Тойдемар шонен пышта.

- Мылам мешак шӧртньӧ кӱлеш!

- Кум чапле имнян орва кӱлеш!

- Олмешем йозакым ик ийлан ончылгоч тӱлыза!

- Олмешем йозакым лу ийлан ончылгоч тӱлыза!

- Нимат мылам ок кӱл, сӱаныште лийынам – тидыжат пеш сай

А тушто...

А ваштарешыже шоҥго кугыза толеш. Палыдыме тӱр дене тӱрлымӧ тувырым чиен, йолыштыжо тӱран йолчием. Коеш, поян еҥ.

– Салам, Тойдемар, – манеш шоҥго кугыза, – пеш сай, тыйым вашлийым. Пошкудо ялыште сӱан кая. Ала шокталтет ыле? Кочкат-йӱат, эшеже шийвундымат пуэна.

- Йӧра, келшем

Кызыт сӱаным огыт ыште...

Тойдемар тувыржым кудашеш, шоҥгыеҥлан пуа:

– Нигуш мый ом кай!

Тойдемар тувыржым кудашешат, купечлан пуа:

– Нигушкат мый ом кай!

Кенета ала-кушеч кум имнеш туарыме шем орва койылалта. А туштыжо поян мыжерым чийыше, шергакан упшым упшалше, пушкыдо коваштан кемым чийыше купеч шинча.

– Салам, рвезыеҥ! – манеш купеч. – Тый шӱвырзӧ Тойдемар улат мо?

Рвезе нимом вашешташат ӧрын: ала чыным ойлаш, ала йоҥылыш лийынат, манаш.

Кынелеш Тойдемар да омсам почеш.

– Тый мо, йолагай, пӧртешет тӱкылалтынат? Йозакым от тӱлӧ гын, кугыжан еҥжылан омсам от поч? Теве тыйым казаматыш петырем, а суртетым йозак олмеш налам.

– Чамане мыйым! Сӱаныште ыштен налме оксамым кок кече ончычак пуэнамыс.

– Тиде тыйын ондакысе кӱсынет лийын. А кызыт у тылзе тӱҥалын. Йозакет угыч тӱлӧ!

Но Тойдемарын оксаже уке. Нимо дене тӱлаш.

Тӱлаш тореш лияш

Тӱлымӧ жапым шуяш йодаш

Тойдемар тошто ӱштыжым кораҥда, тувыржым ончалеш: чынак, ӱштӧ деч поснат лиеш.

– А ынде мыланна куштымо семым шокталте! – манеш савуш.

Шӱвырзет весела семым шокталта. Уна-влак куанен куштат да кычкырат: «Талынрак, эшеат веселанрак шокто, шӱвырзӧ!».

Шокта шӱвыржым Тойдемар, пӱжалт пытен.

Пӱжвӱдым ӱштылаш

Тойдемар омсам почаш ок шоно, тек вучыдымо уна шкеже кая.

А омса тугакак чытырна, лектын возеш, шонет:

– Поч! Уке гын салтакым ӱжам. Садак пӧртыштет шинчаш огына пу!

Тойдемар йозак погышетын йӱкшым пала. Мом ышташ? Почде ок лий.

Омсам почаш логале

Шӱвырзӧ кӱсенже гыч шовычшым луктеш, пӱжвӱдым ӱштылнеже.

Савуш тидым ужешат, чарен каласа:

– Тидын дене ит ӱшт. Мый тылат солыкым пуэм.

Шке шовыч дене ӱшташ

Солык дене ӱшташ

Тойдемар шӱвыр шокташ мастар лийын. Южгунам чодыра ер гаяк келге, шыма, шонаш таратыше семым шокталта – еҥ-влакын чонышт мура, шинча йырышт вӱд налеш, чонышто то куан, то ойго. А кунамже куштымо семым луктеш гын, иктат верыште шоген ок керт.

Тойдемарым кажне сӱанышке ӱжыт, но парышыже гына шагал лийын. Поянже оксажым чаманен, нужнаже тӱлен кертын огыл. Ыштен налме оксажат йозак тӱлаш каен. Йозак погышо еҥже, шке кӱсенжым оварташ манын, оксам шукырак кӱраш тӧчен.

Теве теҥгечат...

Шукерте ожно ик ялыште Тойдемар лӱман шӱвырзӧ илен. Тудо тулык эрге лийын, ака-шӱжар-влак марлан лектыныт, иза-шольо-шамыч воктел яллашке пиалым кычал каеныт. Нуно Тойдемарымат ӱжыныт, тудыжо гына тореш лийын – шке ялысе йӧратыме Алгачыж деч ойырлымыжо шуын огыл.

Кенета Тойдемар омо лугыч колеш, пуйто ала-кӧ окнашке тӱкала. Шинчажым почын ончалеш: кӧгӧрчен тӧрзам перкала. Ала иктаж уверым конден?

Кайыкым пурташ

Кайыкым поктен колташ

Умбакыже малаш

– Сӱаныште шокташ жапем уке, – манеш Тойдемар.

– Ит торешлане, йолташ, – сӧрвала купеч. – Пашатлан сайын тӱлем, от ӧкынӧ! Ала тылат шийвундо ок кӱл?

- Йӧра,келшем

- Уке, ом керт!

Теве теҥгечат Тойдемар кас мучко шӱвырым шоктен, уна-влакым куандарен. Йозак погышо еҥет рвезын оксажым ончылгочак кучен коден. Йӧра эше Тойдемарлан кочкаш-йӱаш чарен огытыл. Тудыжо сайынак пайремлен улмаш: кечывалат шуэш, а Тойдемар эшеат мала.

Кенета...

19-09-16 15-40

Савуш шӱвырзым ужеш. Йывыртен, ӱстел коклаш шында.

Ужеш Тойдемар: тудын вуй ӱмбалныже куку пӧрдеш. Ала иктаж-мом ойлынеже?

Кукум поктен колташ

Кукун ойжым колышташ

Руда тошто ӱштыжым Тойдемар, тувыржым тӧрлата – чынак, ӱштӧ деч поснат чияш лиеш.

Тойдемар кукун ойжым колыштеш:

– Ит коч, ит йӱ, чылажымат ӱстел йымак кышке!

Ужеш тидым савуш да кукум покташ тӱҥалеш:

– Кай, кай! Сӱаныште тыгай кайык – сайлан огыл.

Тойдемарлан савуш эн сай кочкыш-йӱышым темла:

– Чылажымат тамлен ончо. Весела семым шокташ ӱнар кӱлеш.

Семмастар йырваш ончалеш – уна-влак кочкыт-йӱыт, мурат-куштат. Ӱдыр-каче тыматлын койыт, ача-авашт дене ала-мом пелешткалат.

Ончет гын, чылажат сӱан гаяк. Но ала-можо вес семын чучеш: еҥ-влак ӧрыктарыше вургемым чиеныт, йырваш пӧрт-шамыч вес семын койыт, эсогыл южшат шочмо верысе гай огыл.

Кочкышым тамлаш

Кочкышым изиш тамлен ончаш

– Каласе, пагалымем, могай тӱр дене тувырым тӱрлымӧ? Нигунам тыгайым ужын омыл.

– Мемнан ялыште тыге тӱрлат. Чий, ит кокытелане. Ӱштетым рудо, да писынрак кайышна!

Ӱштым йодаш

Шоҥгыеҥ дене каяш

– Уке, ом рудо

- Йӧра, ӱштӧ деч поснат лиеш

А тушто агытан муралтыш. Купеч шем тӱсан пӧрдшӧ мардежыш савырна да чоҥештен кая.

Тойдемар вуйжым рӱзалта – ала чынак чыла тиде лийын, ала омеш веле кончен? Вот кӧ тиде лийын! Шучко сӱанышке шӱвырзӧ логалын, айдеме сӱан огыл...

Онча Тойдемар: сӱаныште пӧлеклыме у тувыржо ялт шӱкшакыш савырнен. Шке тувыржым муэшат, чиен шында.

Онча шӱвырзӧ – мешакыште шӧртньӧ огыл, а вуйгоҥгыра да шӱй. Вот чыла поянлык.

Окна деке миен ончалеш, а уремыште имнян орва олмеш шем пундыш да кум корак коеш. Корак-шамыч, кычкыралын, пундышым коден, чоҥештен каят. Вот чыла поянлык.

Сай веле, нимогай пӧлек ок кӱл. Сайлан огыл улмаш тыгай пӧлек!

Сай веле, нимогай пӧлек ок кӱл! Тыгай пӧлек порыш ок шукто!

Онча Тойдемар кидпалан кагазыш, а тудо лопшудышкат, пуракышкат савырнен огыл. Чын кагазак кодын.

Йыр ончалеш Тойдемар...Тойдемар уремыш лектеш...